ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΛΑΟ

 

       Δεν αντέχω πλέον να μην απαντήσω στην ετησίως επαναλαμβανόμενη ανάρτηση φίλου που, κάθε χρόνο στην εορτή τού Αγίου Νικολάου, τον επικρίνει ως βάρβαρο, φανατικό και μισαλλόδοξο για την καταστροφή αγαλμάτων αρχαίων θεών, μεγάλης τάχα μου καλλιτεχνικής αξίας. Την περιφρονητική αυτή άποψη βασίζει μάλιστα σε εικόνα που τον απεικονίζει, μαζί με συνεργάτες του, να γκρεμίζουν αρχαία ειδώλια.

     Κατ’ αρχάς το ερώτημα που τίθεται είναι εάν ο συντάκτης τής ανάρτησης αποδέχεται την αξιοπιστία τών διηγήσεων και τών παραδόσεων που σχετίζονται με τον βίο τού Αγίου Νικολάου. Εάν ναί, τότε η συγκεκριμένη εικόνα δεν είναι σύμφωνη με αυτές. Ο “συναξαριστής” (εκκλησιαστικό βιβλίο που συγκεντρώνει τους βίους όλων τών αγίων) αναφέρει ότι ο Αγιος Νικόλαος προσευχήθηκε για την καταστροφή τών ειδώλων, τα οποία γκρεμίστηκαν αυτόματα, με θαυματουργικό τρόπο και οι απεικονίσεις σε εικονογραφικές αναπαραστάσεις τής ζωής του απο άλλους αγιογράφους είναι σύμφωνες με αυτή την εκδοχή. Είναι προφανές ότι ο συγκεκριμένος αγιογράφος δίνει την δική του προσωπική εκδοχή. Πάντως, το μορφωτικό επίπεδο του συγκεκριμένου αγιογράφου φαίνεται να είναι πολύ χαμηλό, κρίνοντας απο την εντελώς ανορθόγραφη, σχεδόν σκοπίμως ανορθόγραφη, τύπου Μπόστ, λεζάντα τής εικόνας του: “Ο ΑΓΙΟΣ ΣΗΝΤΡΙΒΗ ΤΑ ΙΔΟΛΑ”. 

   Φαντάζομαι όμως ότι ο αγαπητός φίλος απορρίπτει κατηγορηματικά την περίπτωση θαύματος, λόγω τών πεποιθήσεων του. Προσωπικά, όσο και να ακούγεται παράδοξο ή εξωφρενικό σε κάποιους, δεν αποκλείω την πιθανότητα θαυμάτων, δηλαδή φαινομένων που δεν εξηγούνται με φυσικό τρόπο. Ομως δεν έχουμε κοινά αποδεκτό τρόπο να ερευνήσουμε ιστορικά εάν το συγκεκριμένο γεγονός, δηλαδή η καταστροφή τών ειδώλων τών αρχαίων θεών επί Αγίου Νικολάου, έγινε με υπερφυσικό ή φυσικό τρόπο, δηλαδή χειρωνακτική καταστροφή, δεδομένου ότι οι ιστορικές πηγές είναι οι περισσότερες, άν όχι όλες, Χριστιανικές και αμφισβητούνται ως προς την αξιοπιστία τους απο τους αρνητές. 

      Ομως, και για να υπάρξει μία κοινά αποδεκτή βάση συζήτησης, θα δεχθώ ως υπόθεση εργασίας ότι τα αγάλματα καταστράφηκαν σκόπιμα απο τον Αγιο Νικόλαο. Ενα γεγονός πρέπει να κρίνεται σε συνάρτηση με την εποχή του και όχι υπό το πρίσμα τού σύγχρονου παρατηρητή που απέχει αιώνες απο εκείνη την ταραγμένη περίοδο και ζεί υπό τελείως διαφορετικές συνθήκες. Την εποχή, λοιπόν, που έζησε ο Αγιος, οι Χριστιανοί ήσαν μία θρησκευτική μειονότητα στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, δυναμικά αναπτυσσόμενη και για τον λόγο αυτό γίνονταν συχνά το αντικείμενο διωγμών απο την κατεστημένη εξουσία που ήταν παγανιστική (αποφεύγω τον όρο ειδωλολατρική, που ενοχλεί μερικούς). Μάλιστα, εκείνη ακριβώς την περίοδο, είχαν γίνει ο στόχος του σκληρότερου διωγμού που είχε ποτέ εξαπολυθεί εναντίον τους, τού διωγμού τού Διοκλητιανού (303-313 μ.Χ.) και τών άλλων αυτοκρατόρων τής Τετραρχίας. Θανατώσεις, βασανιστήρια, φυλακίσεις και εξορίες γίνονταν σε ευρεία κλίμακα, ιδιαιτέρως στο Ανατολικό τμήμα τής Αυτοκρατορίας, στο οποίο ζούσε και υπηρετούσε ως επίσκοπος ο Αγιος Νικόλαος (Μύρα τής Λυκίας, στη Ν.Α. Μικρά Ασία). Πολλοί δεν άντεχαν τις διώξεις, τις κακουχίες και το κλίμα τής τρομοκρατίας εις βάρος τους και αλλαξοπιστούσαν. Ο ίδιος ο Αγιος φυλακίστηκε κατα τον διωγμό αυτό και απελευθερώθηκε όταν ανέβηκε στον αυτοκρατορικό θρόνο ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο οποίος θέσπισε την ανεξιθρησκία με το γνωστό διάταγμα τών Μεδιολάνων το 313 μ.Χ. 

     Επομένως το περιστατικό με την καταστροφή τών ειδώλων πρέπει να τοποθετηθεί χρονικά μάλλον την μεταβατική αυτή περίοδο, ως μία απόπειρα του επισκόπου Μύρων Αγίου Νικολάου να ενισχύσει ψυχολογικά τους αποθαρρυμένους Χριστιανούς τής περιφέρειας του. Ο έντονος συμβολισμός αυτής τής πράξης (ή τού γεγονότος), που υποδήλωνε ότι είχε φθάσει το τέλος τής κυριαρχίας τού παγανισμού στην αυτοκρατορία, είχε αναμφίβολα τεράστια επιδραση στο να αναπτερωθεί το καταρρακωμένο απο τους διωγμούς ηθικό τών Χριστιανών. Για να έχουμε μία ανάλογη σύγχρονη εικόνα, άς αναλογισθούμε το γκρέμισμα τών αγαλμάτων τών τυράννων - δικτατόρων απο τον λαό στους δημόσιους χώρους, όταν καταρρέει το μισητό καθεστώς τους. Εμπεριέχουν ακριβώς τον ίδιο συμβολισμό και απορρέουν απο την ίδια ανάγκη συναισθηματικής εκτόνωσης. Οταν γκρεμίζουν τα αγάλματα τους, σύμβολα τής καταπίεσης που υπέστησαν, κανείς δεν σκέπτεται την πιθανή καλλιτεχνική αξία τους. Αλλωστε, στην μικρή επαρχιακή πόλη τών Μύρων τής Λυκίας είναι αμφίβολο τα συγκεκριμένα αγάλματα να είχαν κάποια ιδιαίτερη καλλιτεχνική αξία, σε μία εποχή μάλιστα που αφθονούσαν στην αυτοκρατορία αντίστοιχα έργα. 

      Αυτά είναι τα σχόλια μου σε σχέση με την άποψη τού αγαπητού φίλου. Και άς μην περάσει στην αντεπίθεση αναφέροντας άλλες σκόπιμες καταστροφές αρχαίων καλλιτεχνημάτων απο Χριστιανούς ή διωγμούς εθνικών ή τον θάνατο τής Υπατίας κλπ. Κάθε κίνημα που εμφανίσθηκε στην ιστορία, ιδεολογικό, πολιτικό, θρησκευτικό κλπ., όσο αγνά και εμπνευσμένα να ήταν τα κίνητρα τών ιδρυτών και τών κύριων φορέων του, δεν γλύτωσε απο την ανάμειξη φανατικών και μισαλλόδοξων ανθρώπων, οι οποίοι το ακολούθησαν για να το προσαρμόσουν στα δικά τους ιδιοτελή κίνητρα και την ποταπή νοοτροπία. Ομως, κάθε κίνημα (πρέπει να) κρίνεται απο τους γνήσιους εκπροσώπους του και στην περίπτωση τού Χριστιανισμού αυτοί είναι ο Χριστός ως ιδρυτής και οι άγιοι που ακολούθησαν τον τρόπο τής ζωής του στη διάρκεια τών αιώνων.